Publicaties & Interview

2011-08-18T20:29:00.132+02:00

© foto Martje Keetman

Belangrijkste publicaties

Macho, kort verhaal, Tirade 371 / 1997
Winterhanden, kort verhaal, Tirade 373 / 1998
Winterhanden, verhalenbundel, november 1999 bij Uitgeverij G.A.van Oorschot
Marionetten of karakters.
In: Apollo in Brasserie Lipp; Bespiegelingen over Willem Frederik Hermans, 2001
Verlichting, kort verhaal, Tirade 395 / 2002
Adem, kort verhaal, Tirade 397 / 2002
Lichtjaren, roman, april 2004 bij Uitgeverij G.A.van Oorschot
Heroïsch, kort verhaal, Tirade 413 /2006
Stroom, kort verhaal Tirade 415 / 2006
Spel, roman/verhalenbundel, april 2007 bij Uitgeverij G.A.van Oorschot
Instincten, Radioboek, december 2008 bij deBuren (Brussel) e.a.
Spiel, Duitse vertaling van Spel door Christiane Kuby, maart 2009 bij Berlin Verlag
Resistance, Engelse vertaling van Weerstand (hfst 5 van Spel) door Imogen Cohen, 2010
In: Best European Fiction Anthology 2010 bij Dalkey Archive Press (USA)

Op 7 november verschenen, inmiddels 6e druk:

Grip, roman

Mei 2007, het internationale spoorwegstation Bruxelles Midi. Bij gebrek aan echt wereldnieuws kondigen kranten de onsterfelijkheid van het mensdom aan; volgens een Amerikaanse hoogleraar zal het binnen twee decennia zover zijn.
Op deze zelfde zonovergoten dag zullen, twintig jaar na hun studententijd en eerste kennismaking in alpinistenkringen, Vincent, Martin, Paul en Lotte elkaar terugzien. Een incident op de Lofoten, boven de poolcirkel, stuurde hun levens op dramatische wijze. Er bestaat echter nog altijd verwarring over wat destijds precies is voorgevallen, en in de aanloop naar de voorgenomen reünie wordt het verleden voor ieder van de groep in een nieuw en soms ontluisterend perspectief geplaatst.
Grip gaat over vriendschap, over reizen, over zelfinzicht, over vergankelijkheid en over de wezenlijke vraag of je het leven leidt dat je had willen leiden. Of de keuzes die je maakte wel jouw keuzes waren. Hoe het beeld dat je hebt van de ander zich tot die ander verhoudt.

Enkele reacties
Voor een allereerste recensie van Grip (in Het Parool/Tubantia) zie hier
NRC Handelsblad 25 november: "Grip is een klassiek opgezette roman waarin Enters stijl samengaat met een feilloze compositie, sterke personages, existentiële thema's en een schitterende climax. En twee cliffhangers." Zie hier voor de hele recensie
Nederlands Dagblad 25 november: "Buitengewoon spannend [...] De roman is nog lang niet dood, gelukkig."
Trouw 26 november: "Stephan Enters nieuwe roman 'Grip' is rijk aan ideeën, klassiek, en diepzinnig, kwaliteiten die in het Nederlandse proza van vandaag schaars zijn geworden."
De Pers 6 december: "Stephan Enter schreef een superieure tijdloze roman over de tijd [...] in fantastisch geformuleerde volzinnen. Kraakhelder en toch vol empathie." Zie hier voor de hele recensie
Cobra.be 4 januari: "De taal is helder, de formuleringen zijn elegant en vindingrijk, de ernst is er één zonder aanstellerige zwaarte of overbodige franjes. Stephan Enter weet op te roepen wat alle goede literatuur vermag: hoe verwarrend en verrukkend leven kan zijn." Zie hier voor de hele recensie, Cobra.be is de cultuurwebsite van de VRT.
Reformatorisch Dagblad 10 januari: "[...] een feilloos stilist [...], die met zijn welgekozen zinnen werelden optilt, deze eventjes ronddraait voor je verbaasde ogen, om ze dan weer met speels gemak te laten verdwijnen. Niet door allerlei taalkundige tierelantijntjes, maar gewoon door heel goed en heel precies te schrijven, met afgewogen beeldspraak." Zie hier voor de hele recensie
Literair Nederland 18 januari: "In Grip snijdt Stephan Enter een tijdloos thema aan: zijn we als mensen daadwerkelijk met elkaar verbonden of leven we ons leven ondanks intense vriendschappen in volstrekte eenzaamheid? Met deze vraag als rode draad creëert Enter een mooie roman, waarbij herinneringen van twintig jaar geleden langzaam onder ‘knisperende laagjes nieuwe gebeurtenissen’ worden opgedolven." Zie hier voor de hele recensie.
8Weekly 26 januari: "Allemachtig, wat een boek. Laat het een bestseller worden." Zie hier voor de hele recensie
En zie hier en hier en hier en hier voor verdere reacties op het internet.

Op 24 december jl. koos De Volkskrant Grip in het rijtje De-Drie-Beste-Boeken-van-2011: "Alles beweegt en rolt voort, elk perspectief is daarbij verschillend, en toch wil de kunstenaar ingrijpen door momenten te fixeren en die in zijn eigen prosodie en metriek met elkaar te verbinden. Deze klassieke drijfveer voerde Stephan Enter tot zijn grootse roman Grip."
En in het literaire eindejaarsoverzicht van NRC Handelsblad op 30 december: "Eerst is het zaak hier nog aandacht te eisen voor [...] de roman die in de literatuurgeschiedenis altijd met het jaar 2011 verbonden zal blijven. Een instant-klassieke vertelling die ervoor heeft gezorgd dat het jaar [...] eindigt met een literaire Mount Everest: het schitterende Grip van Stephan Enter. Een roman [...] die tot de laatste letter is doordesemd van de literaire scheppingskracht die ook Hella Haasse gedreven moet hebben."
Carel Peeters in Tirade 442 (februari 2012): "Een personage als Paul kom je in de Nederlandse literatuur niet gauw tegen. Hij staat onomwonden voor zintuiglijkheid en vitaliteit. Geen ostentatieve, maar een introverte vitaliteit, één van alerte, op scherp staande zintuigen. [...] Nietzsche zou wel weten hoe je [zijn] blik [op de wereld] moest noemen: Lebensbejahung."
Op 27 februari belandde Grip op de shortlist van De Gouden Boekenuil, de belangrijkste Vlaamse literatuurprijs

De vertaalrechten voor Grip werden inmiddels verkocht aan Duitsland (Berlin Verlag), Italië (Iperborea) en Noorwegen (Font Forlag)

Interview voorafgaand aan de publicatie van Grip
en deels gepubliceerd in het ‘vooruitleesboekje’, afgenomen door Merijn de Boer, schrijver & redacteur tijdschrift Tirade

Wie zijn de hoofdpersonages van uw nieuwe roman en hoe verhouden die zich tot elkaar?
Grip draait om drie mannen en een vrouw, Paul, Vincent, Martin en Lotte, die elkaar kennen van een periode uit het begin van hun studententijd. Tijdens een klimreis naar de Lofoten is er iets gebeurd dat na twintig jaar nog steeds niet is opgehelderd. Wat hun onderlinge verhouding betreft − dan zou ik Grip zo ongeveer moeten navertellen.

Is Lotte het belangrijkste personage?
Nee, dat zou ik niet zeggen. Er is niet echt sprake van een ‘belangrijkste’ personage. Het gaat mij om het conglomeraat, de vriendschap tussen vier mensen als geheel, en wat die vriendschap met hen, met hun hele leven, heeft gedaan. Daarin ligt ook de kern van het boek.

Kunt u iets over de compositie van de roman vertellen?
Grip bestaat uit drie delen en een epiloog. Na elk deel verschuift het perspectief naar een ander personage; je krijgt de gebeurtenissen en herinneringen dus vanuit verschillende gezichtspunten voorgeschoteld. Maar − en dat was een van de uitdagingen bij het schrijven van dit boek − er zit wél een lineair tijdsverloop in de roman als geheel; ofschoon ik de afzonderlijke delen met de randen wat over elkaar heb gelegd, is de algehele voortgang, de vaart in de gebeurtenissen op één lentedag in 2007, behouden en het boek leest als een doorlopend verhaal met een duidelijke plot en een spannende ontknoping.
        Het interessante aan deze opzet met perspectiefwisselingen is voor mij dat ik zo allerlei beelden, gebeurtenissen, uitspraken etc. kan laten terugkomen, waardoor deze (hopelijk) gaan resoneren, cyclisch worden en daardoor het geheel van de roman een grotere hechtheid geven. Vergelijk het met de opzet van een klassieke symfonie; daarin hoor je na verloop van tijd ook motieven opklinken die je al eerder in iets andere vorm en context hoorde, en mede zo, door die herkenning, krijg je grip op de structuur van de symfonie als geheel. Of de illusie dat je die hebt.
        Daarnaast hoop ik dat de gekozen opzet de psychologie van de personages heeft verdiept. Eerst krijg je een gebeurtenis vanuit personage A voorgeschoteld; als lezer ben je geneigd met de visie van A mee te gaan. Wanneer je echter daarna dezelfde situatie door de ogen van personage B ziet, wordt veel van wat A zegt en vindt verduidelijkt, of juist gerelativeerd, en soms ook geïroniseerd.
        Ten slotte kon ik met deze specifieke compositie bepaalde aspecten van de aard van herinneringen laten zien en laten voelen zonder ze te hoeven benoemen. Bijvoorbeeld door opzettelijk kleine onzuiverheden aan te brengen − want zo zitten werkelijke herinneringen ook in elkaar. Ter illustratie: in deel I herinnert Paul zich wat hij weet van de allereerste ontmoeting tussen Vincent en Martin in een stadsbus; Vincent laat een tas met stijgijzers staan en Martin loopt hem daarmee achterna. Maar wanneer in deel II Martin zich dat zelfde moment herinnert, blijken allerlei details net even anders te liggen... Juist door zulke ‘fouten’ impliciet te houden, hoop ik het wezen van wat herinnering eigenlijk is en voor ons betekent, sterker over te brengen.

In uw vorige roman heeft u een literair spel gespeeld dat door geen van de critici is opgemerkt. Kunt u daar iets over vertellen?
Ja, dat was interessant. Over de teneur van de recensies mag ik niet klagen, maar er werd veel over het hoofd gezien. Des te aardiger wanneer dan later toch nog, bijvoorbeeld, een lezeres uit Hoevelaken ontdekt dat elk hoofdstuk/verhaal uit Spel om hetzelfde grondthema draait, te weten ‘loyaliteit’ − loyaliteit aan een vriendschap, aan de liefde, de familieafkomst, de geboortestreek etcetera − en dat de hele wordingsgeschiedenis van Norbert verloopt langs de lijnen van zijn (niet altijd even standvastige) omgang met loyaliteit. Of wanneer 'gewone' leesclublezers wél blijken door te hebben dat Spel, letterlijk vanaf de eerste alinea, een vrij ironisch boek is, dat er (zoals ook bij Lichtjaren en soms bij Winterhanden) een onbetrouwbare verteller boven het boek hangt en dat je Norbert dan ook, in zijn ontwikkeling tot pedante snob, soms met een flinke korrel zout moet nemen. Ook was ik blij met de bespreker van de Süddeutsche Zeitung, die zag dat “Enter [...] wechselt die Erzählperspective, bis sich in den chronologisch späteren Kapiteln immer mehr der Ich-Erzähler verfestigt: Ein subtiler Trick, das Erwachsenwerden literarisch nachzustellen” (Süddeutsche Zeitung 23 nov 2009). Dan het aspect waarop u waarschijnlijk doelt: dat Spel, naast een roman-in-verhalen en een ontwikkelingsroman, nog iets anders is en wel een ‘Exercise de Style’. Elk hoofdstuk van Spel is een eerbetoon, in stijl, toon en onderwerp, aan een schrijver die ik bewonder. Zo is het eerste, ‘Vogeltaal’, een verwijzing naar nobelprijswinnaar Kenzaburo Oë (De hoogmoedige doden), het tweede verwijst naar John Updike, het derde naar Vladimir Nabokov, het vierde naar Virginia Woolf etcetera. Dit werd inderdaad door geen enkele recensent gezien, maar tot mijn plezier wel door o.a. de vorig jaar overleden en ook door mij bewonderde Rudy Kousbroek.

Terug naar Grip. Draait het in Grip vooral om vriendschap of om de liefde voor een vrouw?
Geen van beide − het gaat om het verstrijken van tijd, om het afbrokkelen of standhouden van herinneringen, om vergankelijkheid in de breedste zin van het woord, en hoe daar mee om te gaan; daarin ligt ook de betekenis van de titel. Veel belangrijker dan, bijvoorbeeld, het liefdesdrama dat in het boek een rol speelt, is de illustratie (in deel III) hoe je je leven lang met zo’n persoonlijke geschiedenis in jezelf zit opgesloten en hoe je daar, zelfs al zou je alles over je leven aan een ander vertellen, nooit wezenlijk iets aan kunt veranderen.

Waarom koos u de Lofoten als decor voor uw roman?
Ha - misschien wel omdat ik daar zelf een situatie heb meegemaakt die te vergelijken valt met een hachelijk voorval in Grip. Gelukkig besloot míjn medereiziger het hele sneeuwveld rollend op zijn buik en rug over te steken; een idioot gezicht maar het heeft hem misschien gered, want later ontdekten we dat die op het oog compacte sneeuw/ijsmassa net zo’n van binnen uitgehold karkas was als de beschreven plek in Grip. Voor mij is dat autobiografische brokje de initiatie geweest voor de scharnierscène met Paul en Lotte − zo gaan die dingen. Overigens vertoont ook de dramatische slotpassage in Wales sterke overeenkomst met iets dat mij daar zelf (bijna) overkwam.
        En verder: het werkt altijd beter met een gebied dat (of een situatie die) je goed kent; je kunt dan details, met name zintuiglijke, gebruiken die 100% authentiek zijn, die je nooit kunt verzinnen als je er zelf niet hebt rondgelopen en daarmee de lezer het gevoel geven dat de schrijver precies weet waarover hij het heeft en hem zo het boek in trekken. In het aanvankelijke plan voor de roman had ik veel scènes gedacht in Zwitserland, dat ik ook goed ken. Echter: de laatste keer dat ik een paar weken lang ergens met een rugzak heb rondgelopen was niet in Zwitserland maar op de Lofoten. Die omgeving stond me, met alle zintuiglijke details, nog haarscherp bij. Een mooie bijkomstigheid is dat maar weinig mensen op de Lofoten zijn geweest − dat geeft het boek misschien een extra avontuurlijk aspect.
        Ook vond ik het interessant een boek te schrijven dat van tijd tot tijd een loflied is op Scandinavië. Voor mij is Noorwegen, Zweden, Scandinavië, een gebied waar ik me intens vrij en gelukkig heb gevoeld; het zuidelijke deel van de Lofoten is een van de betoverendste plekken waar ik van mijn leven ben geweest.

Op welke manier speelt het thema onsterfelijkheid een rol in Grip?
In het begin van de roman leest Vincent een kranteartikel waarin een Amerikaanse hoogleraar voorspelt dat de wetenschap over twintig jaar in staat zal zijn ons onsterfelijk te maken. In de loop van het boek ontspint zich hierover een discussie tussen de verschillende protagonisten; dit gebeurt op een speelse manier − soms verdwijnt de discussie een tijdlang naar de achtergrond maar dan komt iemand opeens met een nieuw argument voor of tegen, en zo slingert het onderwerp zich een eigen weg door het boek. Wat ik hiermee heb beoogd, is dat deze thematiek impliciet gaat interfereren met de hoofdlijn van het boek, met de geschiedenis van de vriendschap van de vier, en daar een bepaald licht over laat schijnen, er misschien zelfs een dimensie aan toevoegt.

Waar moet een goede roman volgens u aan voldoen?
Stijl, stijl, stijl. De zinnen moeten een toon en een melodie hebben die gemaakt lijken voor het betreffende boek. En in die zinnen moeten beelden en metaforen voorkomen waarvan ik als lezer denk: ja, dat is zo, wat mooi, ja dat is precies goed gezien, en dat had ik zelf ook kunnen zien maar om de een of andere reden is dat nooit gebeurd en nu laat deze schrijver het mij zien. Een goed boek geeft je het gevoel dat er voortdurend ramen worden opengegooid.
        Ten tweede: personages die je raken, doordat ze iets doen met jouw gedachten over je leven, ook al is dat maar door één kleinigheid in honderd pagina’s.
        Ten derde: een plot die geschapen lijkt voor de gekozen personages en hun geschiedenis; een subtiele plot ook – een plot die je misschien zo even denkt te kunnen navertellen, maar zodra je begint merk je dat je vastloopt in je eigen woorden.

Enkele interviews online omtrent Grip
met Maarten Dessing voor BOEK Magazine - zie hier
met Kenneth van Zijl voor Knetterende Letteren (Cultura24) - zie hier of hier
met Jeroen van Kan voor De Avonden (VPRO) - zie hier

Interviews en lezingen t/m de Boekenweek:
zondag 29 januari 14:30: Lezen Etcetera interview door Pieter Steinz bij Donner Selexyz Rotterdam
maandag 30 januari 20:00: Boekhandel Van Kooten Veenendaal
donderdag 2 februari 20:00: Interview door Maarten Dessing bij Boekhandel Blokker Heemstede
vrijdag 17 februari 20:15: Festival Nur Literatur in De Machinist Rotterdam
donderdag 23 februari: Etty Hillesum Lyceum Deventer
woensdag 14 maart 20:00: Boekhandel Jansen & De Feijter Velp
donderdag 15 maart 19:30: Boekhandel Selexyz Verwijs Den Haag
zaterdag 17 maart 11:00: Interview door Wim Vogel bij Boekhandel H.de Vries Haarlem
dinsdag 20 maart 20:00: Boekhandel Bouwman Maarssen
woensdag 21 maart 20:00: Boekhandel Plantage Benissimo Rotterdam
donderdag 22 maart 20:00: Boekhandel Bouwman De Bilt
vrijdag 23 maart 20:00: Boekhandel Veenendaal Amersfoort
zaterdag 24 maart 15:00: Boekhandel Van der Velde Leeuwarden
dinsdag 27 maart 20:00: Boekhandel Romijn Barneveld

In voorbereiding
Deense vertaling van Spel, bij Turbine Forlaget
Duitse vertaling van Grip, bij Berlin Verlag
Italiaanse vertaling van Grip, bij Iperborea
Noorse vertaling van Grip, bij Font Forlag
Roman, publicatie 2013

Zie voor meer informatie: www.vanoorschot.nl of klik op de diverse links in blauw hierboven
Voor boekingen zie Stichting Schrijvers School Samenleving
Voor vragen, opmerkingen of verzoeken: stuur een bericht naar schrijfstephanenter@gmail.com

Auteursfoto Stephan Enter: Martje Keetman
Foto voorplat Grip: Stephan Enter
Omslagontwerp Grip: Christoph Noordzij